حکیم ابوالفتح عمربن ابراهیم الخیامی مشهور به "خیام" فیلسوف و ریاضیدان و منجم و شاعر ایرانی در سال ۴۳۹ هجری قمری در نیشابور زاده شد. وی در ترتیب رصد ملکشاهی و اصلاح تقویم جلالی همکاری داشت. وی اشعاری به زبان پارسی و تازی و کتابهایی نیز به هر دو زبان دارد. از آثار او در ریاضی و جبر و مقابله رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس، رساله فی الاحتیال لمعرفه مقداری الذهب و الفضه فی جسم مرکب منهما، و لوازم الامکنه را می‌توان نام برد. وی به سال ۵۲۶ هجری قمری درگذشت. رباعیات او شهرت جهانی دارد.

1
بر خیز و بیا بتا برای دل ما یک کوزه شراب تا بهم نوش کنیم                                            حل کن به جمال خویشتن مشکل ما زان پیش که کوزه ها کنند از گل ما                                  
2
چون عهده نمی‌شود کسی فردا را می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه                                            حالی خوش دار این دل پر سودا را بسیار بتابد و نیابد ما را                                  
3
قرآن که مهین کلام خوانند آن را بر گرد پیاله آیتی هست مقیم                                            گه گاه نه بر دوام خوانند آن را کاندر همه جا مدام خوانند آن را                                  
4
گر می نخوری طعنه مزن مستانرا تو غره بدان مشو که می مینخوری                                            بنیاد مکن تو حیله و دستانرا صد لقمه خوری که می غلام‌ست آنرا                                  
5
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا معلوم نشد که در طربخانه خاک                                            چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا نقاش ازل بهر چه آراست مرا                                  
6
ماییم و می و مطرب و این کنج خراب فارغ ز امید رحمت و بیم عذاب                                            جان و دل و جام و جامه پر درد شراب آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب                                  
7
آن قصر که جمشید در او جام گرفت بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر                                            آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت دیدی که چگونه گور بهرام گرفت                                  
8
ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست این سبزه که امروز تماشاگه ماست                                            بی باده گلرنگ نمی‌باید زیست تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست                                  
9
اکنون که گل سعادتت پربار است می‌خور که زمانه دشمنی غدار است                                            دست تو ز جام می چرا بیکار است دریافتن روز چنین دشوار است                                  
10
امروز ترا دسترس فردا نیست ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست                                            و اندیشه فردات بجز سودا نیست کاین باقی عمر را بها پیدا نیست                                  
11
ای آمده از عالم روحانی تفت می نوش ندانی ز کجا آمده‌ای                                            حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت                                  
12
ای چرخ فلک خرابی از کینه تست ای خاک اگر سینه تو بشکافند                                            بیدادگری شیوه دیرینه تست بس گوهر قیمتی که در سینه تست                                  
13
ایدل چو زمانه می‌کند غمناکت بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند                                            ناگه برود ز تن روان پاکت زان پیش که سبزه بردمد از خاکت                                  
14
این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت هر کس سخنی از سر سودا گفتند                                            کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت زآن روی که هست کس نمی‌داند گفت                                  
15
این کوزه چو من عاشق زاری بوده است این دسته که بر گردن او می‌بینی                                            در بند سر زلف نگاری بوده‌ست دستی‌ست که برگردن یاری بوده‌ست                                  
16
این کوزه که آبخواره مزدوریست هر کاسه می که بر کف مخموریست                                            از دیده شاهیست و دل دستوریست از عارض مستی و لب مستوریست                                  
17
این کهنه رباط را که عالم نام است بزمی‌ست که وامانده صد جمشید است                                            و آرامگه ابلق صبح و شام است قصریست که تکیه‌گاه صد بهرام است                                  
18
این یک دو سه روز نوبت عمر گذشت هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت                                            چون آب به جویبار و چون باد به دشت روزی که نیامده‌ست و روزی که گذشت                                  
19
بر چهره گل نسیم نوروز خوش است از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست                                            در صحن چمن روی دل‌افروز خوش است خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است                                  
20
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است هرجا که قدم نهی تو بر روی زمین                                            گردنده فلک نیز بکاری بوده است آن مردمک چشم‌نگاری بوده است                                  
21
تا چند زنم بروی دریاها خشت خیام که گفت دوزخی خواهد بود                                            بیزار شدم ز بت‌پرستان کنشت که رفت بدوزخ و که آمد ز بهشت                                  
22
ترکیب پیاله‌ای که درهم پیوست چندین سر و پای نازنین از سر و دست                                            بشکستن آن روا نمیدارد مست از مهر که پیوست و به کین که شکست                                  
23
ترکیب طبایع چو به کام تو دمی است با اهل خرد باش که اصل تن تو                                            رو شاد بزی اگرچه برتو ستمی است گردی و نسیمی و غباری و دمی است                                  
24
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست کاین سبزه که امروز تماشاگه توست                                            برخیز و بجام باده کن عزم درست فردا همه از خاک تو برخواهد رست                                  
25
چون بلبل مست راه در بستان یافت آمد به زبان حال در گوشم گفت                                            روی گل و جام باده را خندان یافت دریاب که عمر رفته را نتوان یافت                                  
26
چون چرخ بکام یک خردمند نگشت چون باید مرد و آرزوها همه هشت                                            خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت چه مور خورد بگور و چه گرگ بدشت                                  
27
چون لاله به نوروز قدح گیر بدست می نوش به خرمی که این چرخ کهن                                            با لاله‌رخی اگر تو را فرصت هست ناگاه تو را چو خاک گرداند پست                                  
28
چون نیست حقیقت و یقین اندر دست هان تا ننهیم جام می از کف دست                                            نتوان به امید شک همه عمر نشست در بی خبری مرد چه هشیار و چه مست                                  
29
چون نیست ز هر چه هست جز باد بدست انگار که هرچه هست در عالم نیست                                            چون هست بهرچه هست نقصان و شکست پندار که هرچه نیست در عالم هست                                  
30
خاکی که به زیر پای هر نادانی است هر خشت که بر کنگره ایوانی است                                            کفّ صنمی و چهره جانانی است انگشت وزیر یا سر سلطانی است                                  
31
دارنده چو ترکیب طبایع آراست گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود                                            از بهر چه او فکندش اندر کم و کاست ورنیک نیامد این صور عیب کراست                                  
32
در پرده اسرار کسی را ره نیست جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست                                            زین تعبیه جان هیچکس آگه نیست می خور که چنین فسانه‌ها کوته نیست                                  
33
در خواب بدم مرا خردمندی گفت کاری چه کنی که با اجل باشد جفت                                            کاز خواب کسی را گل شادی نشکفت می خور که به زیر خاک می‌باید خفت                                  
34
در دایره‌ای که آمد و رفتن ماست کس می نزند دمی در این معنی راست                                            او را نه بدایت نه نهایت پیداست کاین آمدن از کجا و رفتن بکجاست                                  
35
در فصل بهار اگر بتی حور سرشت هر چند به نزد عامه این باشد زشت                                            یک ساغر می دهد مرا بر لب کشت سگ به ز من است اگر برم نام بهشت                                  
36
دریاب که از روح جدا خواهی رفت می نوش ندانی از کجا آمده‌ای                                            در پرده اسرار فنا خواهی رفت خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت                                  
37
ساقی گل و سبزه بس طربناک شده‌ست می نوش و گلی بچین که تا درنگری                                            دریاب که هفته دگر خاک شده‌ست گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست                                  
38
عمریست مرا تیره و کاریست نه راست شکر ایزد را که آنچه اسباب بلاست                                            محنت همه افزوده و راحت کم و کاست ما را ز کس دگر نمیباید خواست                                  
39
فصل گل و طرف جویبار و لب کشت پیش آر قدح که باده نوشان صبوح                                            با یک دو سه اهل و لعبتی حور سرشت آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنشت                                  
40
گر شاخ بقا ز بیخ بختت رست است در خیمه تن که سایبانی‌ست ترا                                            ور بر تن تو عمر لباسی چست است هان تکیه مکن که چارمیخش سست است                                  
41
گویند کسان بهشت با حور خوش است این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار                                            من میگویم که آب انگور خوش است کاواز دهل شنیدن از دور خوش است                                  
42
گویند مرا که دوزخی باشد مست گر عاشق و میخواره بدوزخ باشند                                            قولیست خلاف دل در آن نتوان بست فردا بینی بهشت همچون کف دست                                  
43
من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت جامی و بتی و بربطی بر لب کشت                                            از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت این هر سه مرا نقد و ترا نسیه بهشت                                  
44
مهتاب به نور دامن شب بشکافت خوش باش و میندیش که مهتاب بسی                                            می نوش دمی بهتر از این نتوان یافت اندر سر خاک یک به یک خواهد تافت                                  
45
می خوردن و شاد بودن آیین منست گفتم به عروس دهر کابین تو چیست                                            فارغ بودن ز کفر و دین دین منست گفتا دل خرم تو کابین منست                                  
46
می لعل مذابست و صراحی کان است آن جام بلورین که ز می خندان است                                            جسم است پیاله و شرابش جان است اشکی است که خون دل درو پنهان است                                  
47
می نوش که عمر جاودانی اینست هنگام گل و باده و یاران سرمست                                            خود حاصلت از دور جوانی اینست خوش باش دمی که زندگانی اینست                                  
48
نیکی و بدی که در نهاد بشر است با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل                                            شادی و غمی که در قضا و قدر است چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است                                  
49
در هر دشتی که لاله‌زاری بوده‌ست هر شاخ بنفشه کز زمین میروید                                            از سرخی خون شهریاری بوده‌ست خالی است که بر رخ نگاری بوده‌ست                                  
50
هر ذره که در خاک زمینی بوده است گرد از رخ نازنین به آزرم فشان                                            پیش از من و تو تاج و نگینی بوده است کانهم رخ خوب نازنینی بوده است                                  
51
هر سبزه که برکنار جویی رسته است پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی                                            گویی ز لب فرشته‌خویی رسته است کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است                                  
52
یک جرعه می ز ملک کاووس به است هر ناله که رندی به سحرگاه زند                                            از تخت قباد و ملکت طوس به است از طاعت زاهدان سالوس به است                                  
53
چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ می نوش که بعد از من و تو ماه بسی                                            پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ از سَلخ به غٌرّه آید از غره به سلخ                                  
54
آنانکه محیط فضل و آداب شدند ره زین شب تاریک نبردند برون                                            در جمع کمال شمع اصحاب شدند گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند                                  
55
آن را که به صحرای علل تاخته‌اند امروز بهانه‌ای در انداخته‌اند                                            بی او همه کارها بپرداخته‌اند فردا همه آن بود که در ساخته‌اند                                  
56
آنها که کهن شدند و اینها که نوند این کهنه جهان بکس نماند باقی                                            هر کس بمراد خویش یک تک بدوند رفتند و رویم دیگر آیند و روند                                  
57
آنکس که زمین و چرخ و افلاک نهاد بسیار لب چو لعل و زلفین چو مشک                                            بس داغ که او بر دل غمناک نهاد در طبل زمین و حقه خاک نهاد                                  
58
آرند یکی و دیگری بربایند ما را ز قضا جز این قدر ننمایند                                            بر هیچ کسی راز همی نگشایند پیمانه عمر ما است می‌پیمایند                                  
59
اجرام که ساکنان این ایوانند هان تاسر رشته خرد گم نکنی                                            اسباب تردد خردمندانند کانان که مدبرند سرگردانند                                  
60
از آمدنم نبود گردون را سود وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود                                            وز رفتن من جلال و جاهش نفزود کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود                                  
61
از رنج کشیدن آدمی حر گردد گر مال نماند سر بماناد بجای                                            قطره چو کشد حبس صدف در گردد پیمانه چو شد تهی دگر پر گردد                                  
62
افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد کس نامد از آن جهان که پرسم از وی                                            وز دست اجل بسی جگرها خون شد کاحوال مسافران دنیا چون شد                                  
63
افسوس که نامه جوانی طی شد آن مرغ طرب که نام او بود شباب                                            و آن تازه بهار زندگانی دی شد افسوس ندانم که کی آمد کی شد                                  
64
ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود زین پیش نبودیم و نبد هیچ خلل                                            نی نام زما و نی‌نشان خواهد بود زین پس چو نباشیم همان خواهد بود                                  
65
این عقل که در ره سعادت پوید دریاب تو این یکدم وقتت که نئی                                            روزی صد بار خود ترا می‌گوید آن تره که بدروند و دیگر روید                                  
66
این قافله عمر عجب میگذرد ساقی غم فردای حریفان چه خوری                                            دریاب دمی که با طرب میگذرد پیش آر پیاله را که شب میگذرد                                  
67
بر پشت من از زمانه تو میاید جان عزم رحیل کرد و گفتم بمرو                                            وز من همه کار نانکو میاید گفتا چکنم خانه فرو میاید                                  
68
بر چرخ فلک هیچ کسی چیر نشد مغرور بدانی که نخورده‌ست ترا                                            وز خوردن آدمی زمین سیر نشد تعجیل مکن هم بخورد دیر نشد                                  
69
بر چشم تو عالم ارچه می‌آرایند بسیار چو تو روند و بسیار آیند                                            مگرای بدان که عاقلان نگرایند بربای نصیب خویش کت بربایند                                  
70
بر من قلم قضا چو بی من رانند دی بی من و امروز چو دی بی من و تو                                            پس نیک و بدش ز من چرا میدانند فردا به چه حجتم به داور خوانند                                  
71
تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد گر چشمه زمزمی و گر آب حیات                                            چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد آخر به دل خاک فرو خواهی شد                                  
72
تا راه قلندری نپویی نشود سودا چه پزی تا که چو دلسوختگان                                            رخساره بخون دل نشویی نشود آزاد به ترک خود نگویی نشود                                  
73
تا زهره و مه در آسمان گشت پدید من در عجبم ز میفروشان کایشان                                            بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید به زانکه فروشند چه خواهند خرید                                  
74
چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد کار من و تو چنانکه رای من و تست                                            دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد از موم بدست خویش هم نتوان کرد                                  
75
حیی که بقدرت سر و رو می‌سازد گویند قرابه گر مسلمان نبود                                            همواره هم او کار عدو می‌سازد او را تو چه گویی که کدو می‌سازد                                  
76
در دهر چو آواز گل تازه دهند از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ                                            فرمای بتا که می به اندازه دهند فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند                                  
77
در دهر هر آن که نیم نانی دارد نه خادم کس بود نه مخدوم کسی                                            از بهر نشست آشیانی دارد گو شاد بزی که خوش جهانی دارد                                  
78
دهقان قضا بسی چو ما کشت و درود پر کن قدح می به کفم درنه زود                                            غم خوردن بیهوده نمیدارد سود تا باز خورم که بودنیها همه بود                                  
79
روزی‌ست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد بلبل به زبان حال خود با گل زرد                                            ابر از رخ گلزار همی‌شوید گرد فریاد همی‌کند که می باید خورد                                  
80
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند تو زر نئی ای غافل نادان که ترا                                            فرمای که تا باده گلگون آرند در خاک نهند و باز بیرون آرند                                  
81
عمرت تا کی به خودپرستی گذرد می نوش که عمریکه اجل در پی اوست                                            یا در پی نیستی و هستی گذرد آن به که به خواب یا به مستی گذرد                                  
82
کس مشکل اسرار اجل را نگشاد من می‌نگرم ز مبتدی تا استاد                                            کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد عجز است به دست هر که از مادر زاد                                  
83
کم کن طمع از جهان و می‌زی خرسند می در کف و زلف دلبری گیر که زود                                            از نیک و بد زمانه بگسل پیوند هم بگذرد و نماند این روزی چند                                  
84
گرچه غم و رنج من درازی دارد بر هر دو مکن تکیه که دوران فلک                                            عیش و طرب تو سرفرازی دارد در پرده هزار گونه بازی دارد                                  
85
گردون ز زمین هیچ گلی برنارد گر ابر چو آب خاک را بردارد                                            کش نشکند و هم به زمین نسپارد تا حشر همه خون عزیزان بارد                                  
86
گر یک نفست ز زندگانی گذرد هشدار که سرمایه سودای جهان                                            مگذار که جز به شادمانی گذرد عمرست چنان کش گذرانی گذرد                                  
87
گویند بهشت و حورعین خواهد بود گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک                                            آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود چون عاقبت کار چنین خواهد بود                                  
88
گویند بهشت و حور و کوثر باشد پر کن قدح باده و بر دستم نه                                            جوی می و شیر و شهد و شکر باشد نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد                                  
89
گویند هر آن کسان که با پرهیزند ما با می و معشوقه از آنیم مدام                                            زانسان که بمیرند چنان برخیزند باشد که به حشرمان چنان انگیزند                                  
90
می خور که ز دل کثرت و قلت ببرد پرهیز مکن ز کیمیایی که از او                                            و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد یک جرعه خوری هزار علت ببرد                                  
91
هر راز که اندر دل دانا باشد کاندر صدف از نهفتگی گردد در                                            باید که نهفته‌تر ز عنقا باشد آن قطره که راز دل دریا باشد                                  
92
هر صبح که روی لاله شبنم گیرد انصاف مرا ز غنچه خوش می‌آید                                            بالای بنفشه در چمن خم گیرد کو دامن خویشتن فراهم گیرد                                  
93
هرگز دل من ز علم محروم نشد هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز                                            کم ماند ز اسرار که معلوم نشد معلومم شد که هیچ معلوم نشد                                  
94
هم دانه امید به خرمن ماند سیم و زر خویش از درمی تا بجوی                                            هم باغ و سرای بی تو و من ماند با دوست بخور گر نه بدشمن ماند                                  
95
یاران موافق همه از دست شدند خوردیم ز یک شراب در مجلس عمر                                            در پای اجل یکان یکان پست شدند دوری دو سه پیشتر ز ما مست شدند                                  
96
یک جام شراب صد دل و دین ارزد جز باده لعل نیست در روی زمین                                            یک جرعه می مملکت چین ارزد تلخی که هزار جان شیرین ارزد                                  
97
یک قطره آب بود با دریا شد آمد شدن تو اندرین عالم چیست                                            یک ذره خاک با زمین یکتا شد آمد مگسی پدید و ناپیدا شد                                  
98
یک نان به دو روز اگر بود حاصل مرد مامور کم از خودی چرا باید بود                                            از کوزه شکسته‌ای دمی آبی سرد یا خدمت چون خودی چرا باید کرد                                  
99
آن لعل در آبگینه ساده بیار چون میدانی که مدت عالم خاک                                            و آن محرم و مونس هر آزاده بیار باد است که زود بگذرد باده بیار                                  
100
از بودنی ایدوست چه داری تیمار خرم بزی و جهان بشادی گذران                                            وزفکرت بیهوده دل و جان افکار تدبیر نه با تو کرده‌اند اول کار                                  
101
افلاک که جز غم نفزایند دگر ناآمدگان اگر بدانند که ما                                            ننهند بجا تا نربایند دگر از دهر چه میکشیم نایند دگر                                  
102
ای دل غم این جهان فرسوده مخور چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید                                            بیهوده نئی غمان بیهوده مخور خوش باش غم بوده و نابوده مخور                                  
103
ایدل همه اسباب جهان خواسته گیر و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم                                            باغ طربت به سبزه آراسته گیر بنشسته و بامداد برخاسته گیر                                  
104
بنشسته و بامداد برخاسته گیر آه این چه شراب است که تا روز شمار                                            هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار بیخود شده و بی‌خبرند از همه کار                                  
105
خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر آه سحری ز سینه خماری                                            بوی قدح از غذای مریم خوشتر از ناله بوسعید و ادهم خوشتر                                  
106
در دایره سپهر ناپیدا غور نوبت چو به دور تو رسد آه مکن                                            جامی‌ست که جمله را چشانند بدور می نوش به خوشدلی که دور است نه جور                                  
107
دی کوزه‌گری بدیدم اندر بازار و آن گل بزبان حال با او می‌گفت                                            بر پاره گلی لگد همی زد بسیار من همچو تو بوده‌ام مرا نیکودار                                  
108
ز آن می که حیات جاودانیست بخور سوزنده چو آتش است لیکن غم را                                            سرمایه لذت جوانی است بخور سازنده چو آب زندگانی است بخور                                  
109
گر باده خوری تو با خردمندان خور بسیار مخور و رد مکن فاش مساز                                            یا با صنمی لاله رخی خندان خور اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور                                  
110
وقت سحر است خیز ای طرفه پسر کاین یکدم عاریت در این کنج فنا                                            پر باده لعل کن بلورین ساغر بسیار بجویی و نیابی دیگر                                  
111
از جمله رفتگان این راه دراز پس بر سر این دو راهه آز و نیاز                                            باز آمده کیست تا بما گوید باز تا هیچ نمانی که نمی‌آیی باز                                  
112
ای پیر خردمند پگه‌تر برخیز پندش ده گو که نرم نرمک می‌بیز                                            و آن کودک خاکبیز را بنگر تیز مغز سر کیقباد و چشم پرویز                                  
113
وقت سحر است خیز ای مایه ناز کانها که بجایند نپایند بسی                                            نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز و آنها که شدند کس نمیاید باز                                  
114
مرغی دیدم نشسته بر باره طوس با کله همی گفت که افسوس افسوس                                            در پیش نهاده کله کیکاووس کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس                                  
115
جامی است که عقل آفرین میزندش این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف                                            صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش می‌سازد و باز بر زمین میزندش                                  
116
خیام اگر ز باده مستی خوش باش چون عاقبت کار جهان نیستی است                                            با ماهرخی اگر نشستی خوش باش انگار که نیستی چو هستی خوش باش                                  
117
در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش ناگاه یکی کوزه برآورد خروش                                            دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش                                  
118
ایام زمانه از کسی دارد ننگ می خور تو در آبگینه با ناله چنگ                                            کو در غم ایام نشیند دلتنگ زان پیش که آبگینه آید بر سنگ                                  
119
از جرم گل سیاه تا اوج زحل بگشادم بندهای مشکل به حیل                                            کردم همه مشکلات کلی را حل هر بند گشاده شد بجز بند اجل                                  
120
با سرو قدی تازه‌تر از خرمن گل زان پیش که ناگه شود از باد اجل                                            از دست منه جام می و دامن گل پیراهن عمر ما چو پیراهن گل                                  
121
ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم فردا که ازین دیر فنا درگذریم                                            وین یکدم عمر را غنیمت شمریم با هفت هزار سالگان سر بسریم                                  
122
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم خورشید چراغ دان و عالم فانوس                                            فانوس خیال از او مثالی دانیم ما چون صوریم کاندر او حیرانیم                                  
123
برخیز ز خواب تا شرابی بخوریم کاین چرخ ستیزه روی ناگه روزی                                            زان پیش که از زمانه تابی بخوریم چندان ندهد زمان که آبی بخوریم                                  
124
برخیزم و عزم باده ناب کنم این عقل فضول پیشه را مشتی می                                            رنگ رخ خود به رنگ عناب کنم بر روی زنم چنانکه در خواب کنم                                  
125
بر مفرش خاک خفتگان می‌بینم چندانکه به صحرای عدم مینگرم                                            در زیرزمین نهفتگان می‌بینم ناآمدگان و رفتگان می‌بینم                                  
126
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما                                            در دهر چه صد ساله چه یکروزه شویم در کارگه کوزه‌گران کوزه شویم                                  
127
چون نیست مقام ما در این دهر مقیم تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم                                            پس بی می و معشوق خطائیست عظیم چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم                                  
128
خورشید به گل نهفت می‌نتوانم از بحر تفکرم برآورد خرد                                            و اسراز زمانه گفت می‌نتوانم دری که ز بیم سفت می‌نتوانم                                  
129
دشمن به غلط گفت که من فلسفیم لیکن چو در این غم آشیان آمده‌ام                                            ایزد داند که آنچه او گفت نیم آخر کم از آنکه من بدانم که کیم                                  
130
مائیم که اصل شادی و کان غمیم پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم                                            سرمایه دادیم و نهاد ستمیم آئینه زنگ خورده و جام جمیم                                  
131
من می نه ز بهر تنگدستی نخورم من می ز برای خوشدلی میخوردم                                            یا از غم رسوایی و مستی نخورم اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم                                  
132
من بی می ناب زیستن نتوانم من بنده آن دمم که ساقی گوید                                            بی باده کشید بارتن نتوانم یک جام دگر بگیر و من نتوانم                                  
133
هر یک چندی یکی برآید که منم چون کارک او نظام گیرد روزی                                            با نعمت و با سیم و زر آید که منم ناگه اجل از کمین برآید که منم                                  
134
یک چند به کودکی باستاد شدیم پایان سخن شنو که ما را چه رسید                                            یک چند به استادی خود شاد شدیم از خاک در آمدیم و بر باد شدیم                                  
135
یک روز ز بند عالم آزاد نیم شاگردی روزگار کردم بسیار                                            یک دمزدن از وجود خود شاد نیم در کار جهان هنوز استاد نیم                                  
136
ز دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن برنامده و گذشته بنیاد مکن                                            فردا که نیامده ست فریاد مکن حالی خوش باش و عمر بر باد مکن                                  
137
ای دیده اگر کور نئی گور ببین شاهان و سران و سروران زیر گلند                                            وین عالم پر فتنه و پر شور ببین روهای چو مه در دهن مور ببین                                  
138
برخیز و مخور غم جهان گذران در طبع جهان اگر وفایی بودی                                            بنشین و دمی به شادمانی گذران نوبت بتو خود نیامدی از دگران                                  
139
چون حاصل آدمی در این شورستان خرم دل آنکه زین جهان زود برفت                                            جز خوردن غصه نیست تا کندن جان و آسوده کسی که خود نیامد به جهان                                  
140
رفتم که در این منزل بیداد بدن آن را باید به مرگ من شاد بدن                                            در دست نخواهد بر خنگ از باد بدن کز دست اجل تواند آزاد بدن                                  
141
رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین                                            نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین اندر دو جهان کرا بود زهره این                                  
142
قانع به یک استخوان چو کرکس بودن با نان جوین خویش حقا که به است                                            به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن کالوده و پالوده هر خس بودن                                  
143
قومی متفکرند اندر ره دین میترسم از آن که بانگ آید روزی                                            قومی به گمان فتاده در راه یقین کای بیخبران راه نه آنست و نه این                                  
144
گاویست در آسمان و نامش پروین چشم خردت باز کن از روی یقین                                            یک گاو دگر نهفته در زیر زمین زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین                                  
145
گر بر فلکم دست بدی چون یزدان از نو فلکی دگر چنان ساختمی                                            برداشتمی من این فلک را ز میان کازاده بکام دل رسیدی آسان                                  
146
مشنو سخن از زمانه ساز آمدگان رفتند یکان یکان فراز آمدگان                                            می خواه مروق به طراز آمدگان کس می ندهد نشان ز بازآمدگان                                  
147
می خوردن و گرد نیکوان گردیدن گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود                                            به زانکه بزرق زاهدی ورزیدن پس روی بهشت کس نخواهد دیدن                                  
148
نتوان دل شاد را به غم فرسودن کس غیب چه داند که چه خواهد بودن                                            وقت خوش خود بسنگ محنت سودن می باید و معشوق و به کام آسودن                                  
149
آن قصر که با چرخ همیزد پهلو دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای                                            بر درگه آن شهان نهادندی رو بنشسته همی گفت که کوکوکوکو                                  
150
از آمدن و رفتن ما سودی کو چندین سروپای نازنینان جهان                                            وز تار امید عمر ما پودی کو می‌سوزد و خاک می‌شود دودی کو                                  
151
از تن چو برفت جان پاک من و تو و آنگاه برای خشت گور دگران                                            خشتی دو نهند بر مغاک من و تو در کالبدی کشند خاک من و تو                                  
152
می‌خور که فلک بهر هلاک من و تو در سبزه نشین و می روشن میخور                                            قصدی دارد بجان پاک من و تو کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو                                  
153
از هر چه بجر می است کوتاهی به مستی و قلندری و گمراهی به                                            می هم ز کف بتان خرگاهی به یک جرعه می ز ماه تا ماهی به                                  
154
بنگر ز صبا دامن گل چاک شده در سایه گل نشین که بسیار این گل                                            بلبل ز جمال گل طربناک شده در خاک فرو ریزد و ما خاک شده                                  
155
تا کی غم آن خورم که دارم یا نه پرکن قدح باده که معلومم نیست                                            وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه کاین دم که فرو برم برآرم یا نه                                  
156
یک جرعه می کهن ز ملکی نو به در دست به از تخت فریدون صد بار                                            وز هرچه نه می طریق بیرون شو به خشت سر خم ز ملک کیخسرو به                                  
157
آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی باقی همه رایگان نیرزد هشدار                                            معذوری اگر در طلبش میکوشی تا عمر گرانبها بدان نفروشی                                  
158
از آمدن بهار و از رفتن دی می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم                                            اوراق وجود ما همی گردد طی غمهای جهان چو زهر و تریاقش می                                  
159
از کوزه‌گری کوزه خریدم باری شاهی بودم که جام زرینم بود                                            آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری اکنون شده‌ام کوزه هر خماری                                  
160
ای آنکه نتیجه چهار و هفتی می خور که هزار بار بیشت گفتم                                            وز هفت و چهار دایم اندر تفتی باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی                                  
161
ایدل تو به اسرار معما نرسی اینجا به می لعل بهشتی می ساز                                            در نکته زیرکان دانا نرسی کانجا که بهشت است رسی یا نرسی                                  
162
ای دوست حقیقت شنواز من سخنی کانکس که جهان کرد فراغت دارد                                            با باده لعل باش و با سیم تنی از سبلت چون تویی و ریش چو منی                                  
163
ای کاش که جای آرمیدن بودی کاش از پی صد هزار سال از دل خاک                                            یا این ره دور را رسیدن بودی چون سبزه امید بر دمیدن بودی                                  
164
بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی با من به زبان حال می‌گفت سبو                                            سرمست بدم که کردم این عیاشی من چون تو بدم تو نیز چون من باشی                                  
165
بر شاخ امید اگر بری یافتمی تا چند ز تنگنای زندان وجود                                            هم رشته خویش را سری یافتمی ای کاش سوی عدم دری یافتمی                                  
166
بر گیر پیاله و سبو ای دلجوی بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی                                            فارغ بنشین بکشتزار و لب جوی صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی                                  
167
پیری دیدم به خانه خماری گفتا می خور که همچو ما بسیاری                                            گفتم نکنی ز رفتگان اخباری رفتند و خبر باز نیامد باری                                  
168
تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی خاکیم همه چنگ بساز ای ساقی                                            مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی بادیم همه باده بیار ای ساقی                                  
169
چندان که نگاه می‌کنم هر سویی صحرا چو بهشت است ز کوثر گم گوی                                            در باغ روانست ز کوثر جویی بنشین به بهشت با بهشتی رویی                                  
170
خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی قصه چه کنم که به تقاضای تو دی                                            فارغ شده‌اند از تمنای تو دی دادند قرار کار فردای تو دی                                  
171
در کارگه کوزه‌گری کردم رای میکرد دلیر کوزه را دسته و سر                                            در پایه چرخ دیدم استاد بپای از کله پادشاه و از دست گدای                                  
172
در گوش دلم گفت فلک پنهانی در گردش خویش اگر مرا دست بدی                                            حکمی که قضا بود ز من میدانی خود را برهاندمی ز سرگردانی                                  
173
زان کوزه می که نیست در وی ضرری زان پیشتر ای صنم که در رهگذری                                            پر کن قدحی بخور بمن ده دگری خاک من و تو کوزه‌کند کوزه‌گری                                  
174
گر آمدنم بخود بدی نامدمی به زان نبدی که اندر این دیر خراب                                            ور نیز شدن بمن بدی کی شدمی نه آمدمی نه شدمی نه بدمی                                  
175
گر دست دهد ز مغز گندم نانی با لاله رخی و گوشه بستانی                                            وز می دو منی ز گوسفندی رانی عیشی بود آن نه حد هر سلطانی                                  
176
گر کار فلک به عدل سنجیده بدی ور عدل بدی بکارها در گردون                                            احوال فلک جمله پسندیده بدی کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی                                  
177
هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری انگشت فریدون و کف کیخسرو                                            تا چند کنی بر گل مردم خواری بر چرخ نهاده ای چه می‌پنداری                                  
178
هنگام صبوح ای صنم فرخ پی کافکند بخاک صد هزاران جم و کی                                            برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می این آمدن تیرمه و رفتن دی